Leesoffensief wil iedereen van de wieg tot het graf doen lezen

Het geraakte wat ondergesneeuwd in deze coronatijden maar verleden week was er belangrijk nieuws van het taal- en boekenfront. In samenwerking met de VRT werden er tijdens de Voorleesweek grootse plannen voor een heus Leesoffensief uitgerold. Dat wil met een budget van 2 miljoen euro de Vlaming weer meer aan het lezen krijgen.

Kneusje van de klas

Aanleiding was de jobstijding over de al maar dalende leesvaardigheid van onze schoolgaande jeugd. De laatste tien jaar is volgens internationale onderzoeken het niveau van het begrijpend of ‘diep’ lezen bij de Vlaamse 10- tot 15-jarigen in vrije val. Geen enkele Europese regio ging qua geconcentreerd lezen in die tien jaar tijd meer achteruit dan Vlaanderen. An De Moor, bezieler van de expertengroep die samen met Liesbet Heyvaert op vraag van de Vlaamse regering een plan van aanpak uitstippelde, was vernietigend: ‘Vlaanderen is het kneusje van de klas’.

Vlaams Minister van Cultuur Jan Jambon nam samen met partijgenoot minister van Onderwijs Ben Weyts en minister van Welzijn Wouter Beke het voortouw om die leesvaardigheid met een alomvattend plan – samen met alle spelers uit het ruime boekenveld – eindelijk concreet gestalte te geven. En het moet gezegd: het Leesoffensief met grote L – zoals de ambitieuze nota van 100 bladzijden luidt – wil tegen uiterlijk 2030 de leesvaardigheid substantieel opkrikken aan de hand van 50 concrete actiepunten die in detail worden opgesomd, gepland met de diverse actoren, gebudgetteerd én gefaseerd.

Klare wijn

Idealiter wil het Leesoffensief zich richten tot ‘iedereen, van 0 tot 100 jaar, van niet-lezers tot verwoede lezers’. Maar in de praktijk worden vooral specifieke doelgroepen afgebakend: jongeren van 0 tot 20 jaar zeg maar, en dan vooral diegenen die niet of nauwelijks lezen. Hoe verleid je baby’s, peuters, kleuters, en tieners uit het BSO en TSO om plezier in het lezen te krijgen en zelf aan het lezen te slaan? De experten pleiten voor een zogenaamde leeslijn – vanaf de geboorte tot de volwassen leeftijd – die in samenspraak met familie, vrienden, jeugdwerkers, en leraars een krachtig leesklimaat creëren.

Dat klinkt op het eerste gezicht tamelijk zweverig maar het is de verdienste van dit rapport dat het aan de hand van de actiepunten klare wijn schenkt. Telkens wordt heel gedetailleerd man en paard genoemd, en hoeveel dat wel gaat kosten. Een concreet voorbeeld van actiepunt 12 gaat over lezen en baby’s. Wie baby’s wil laten kennismaken met de wondere wereld van het boek, doet dit het best met tactiele lectuur: van bad- en knisperboekjes tot voelboekjes van pluche, hout of stof. Bedoeling daarbij is om in de 313 consultatiebureaus voor baby’s (302 CB’s, 4 prenatale CB’s en 7 in opvangcentra asielzoekers) een attractieve minibibliotheek neer te poten waar de ukkies spelenderwijs kennismaken met aanraakboekjes. Later wordt dan vooral ingezet op voorlezen tot uiteindelijk zelf lezen wordt aangemoedigd vanaf het tweede en derde jaar van het kleuteronderwijs.

Voorbij de versnippering

Zo krijgt elke leeftijd een specifieke leesstrategie en worden de diverse organisaties in Vlaanderen die met leesbevordering, boeken en literatuur zijn begaan mee in het bad getrokken. Een organisatie als Iedereen Leest bijvoorbeeld die vroeger al onder de noemer Boekstart met babyboekjes bezig was, krijgt een voortrekkersrol bij het opzetten van die mini-bibs voor baby’s in kinderopvangcentra.

Om maar te zeggen dat niet over een nacht ijs werd gegaan bij het uitstippelen van dit campagneplan om Vlaanderen weer op te stoten in de lezende vaart der volkeren. Het voornaamste pijnpunt uit het verleden was de versnippering aan initiatieven in het boekenwereldje die vaak naast elkaar hetzelfde deden zonder expliciet de handen in elkaar te slaan. Iedereen vocht voor een deel van de subsidiekoek en het algemene plaatje werd daarbij meer dan eens uit het oog verloren. Komt erbij dat de nobele initiatieven op gebied van leesbevordering vaak de jongeren die al lazen bedienden, en niet diegenen die weinig of niet wilden of konden lezen.

Boekenbeurs en Boon

Er bestond al een BoekenOverleg waar de diverse partners elkaar ontmoetten maar dat krijgt nu eindelijk echte armslag, zo lijkt het, door een doortimmerd en samenhangend stappenplan én een ruim budget van zo’n 2 miljoen euro, gespreid over negen jaar dus. Op regelmatige basis zal trouwens worden nagegaan of het Leesoffensief al dan niet aanslaat. Minister van Onderwijs Weyts voorziet, zoals geweten, leestoetsen, te beginnen met het einde van het kleuteronderwijs tot opvolgmetingen in het basis- en secundair onderwijs. Tuurlijk zijn dergelijke momentopnames niet zaligmakend maar ze kunnen wel een duidelijke aanwijzing geven of er op gebied van begrijpend lezen eindelijk vooruitgang wordt geboekt.

Minister van Cultuur Jambon liet zich trouwens ook ontvallen dat er dringend opnieuw werk moet worden gemaakt van één grote centrale Boekenbeurs, zoals dat vroeger het geval was met de Antwerpse. Hij hekelde ook hier de versnippering van de talloze goedbedoelde boekenbeursjes in Kortrijk, Gent en Antwerpen die nergens in de buurt kwamen van de tienduizenden bezoekers van de klassieke Boekenbeurs. Dat het hem ernst is met lees- en literatuurbevordering bleek eerder uit de substantiële subsidieverhoging voor Literatuur Vlaanderen, én uit de creatie van de Boon Literatuurprijs. In maart 2022 krijgt Vlaanderen eindelijk twee grote literatuurprijzen, vernoemd naar Louis Paul Boon, van 50.000 euro elk. De Boon voor literaire fictie en non-fictie, respectievelijk voor kinder- en jeugdliteratuur kunnen dan hun voet zetten naast de prestigieuze Libris- en Boekenbon Literatuurprijs in Nederland.

Lectori salutem

Dat Nederland soms gidsland kan zijn, bewees het trouwens al twee jaar geleden toen daar een Leesoffensief werd gelanceerd, zoals dat nu bij ons het geval is. Ook in dat rapport was er sprake van een alarmerende terugval in de leesvaardigheid van de Nederlandse jeugd. Maar tegelijk werd ook becijferd dat de gebrekkige leeskwaliteit op jaarbasis de Nederlandse samenleving zo’n slordige 1 miljard euro kostte. Wie laaggeletterd is, geraakt immers moeilijk aan de bak op de arbeidsmarkt en sukkelt ook vaak met een minder goede gezondheid. Lectori salutem dus, letterlijk en figuurlijk.

Frank Hellemans